بسم الله الرحمن الرحيم

                                                                                                               

جزء

موضوع

سوره

29

اخلاق پيامبر اسلام ( ص‌ )

قلم آيه 4

آيه شريفه :

    « ن و القلم و ما سيطرون     ما أنت بنعمة ربّك بمجنون           و ان لك لأجراً غيرَ ممنون      و انك لعلي خُلُقٍ عظيم 

ترجمه :

ن ، سوگند به قلم و آنچه مي نويسد          ( سوگند ) كه تو ( اي پيامبر ) مجنون نيستي       براي تو پاداشي عظيم و هميشگي است         و تو اخلاق عظيم و برجسته اي داري        

 


سوره قلم در يك نگاه :

سوره قلم دومين سوره نازل شده بعد از سوره علق مي باشد ، اين سوره كه در سال اول بعثت در مكه نازل شده است حاوي هشدار و انذارهايي نسبت به مشركان مكه و نكات اخلاقي و ارزنده اي مي باشد و ...

از آيات معروف اين سوره به آيات 51 و 52 مي توان اشاره كرد كه براي دفع نظرهاي سوء و چشم هاي حسود خوانده مي شود ( و ان يكاد الذين كفروا .... )[1]

حضرت علي (ع) در نهج البلاغه مي فرمايد چشم زخم حق است و توسل به دعا براي دفع آن نيز حق است [2]

 

فضيلت تلاوت سوره قلم :

پيامبر اكرم (ص) فرمود : هر كه در نماز واجب و مستحبي آن را بخواند خداوند او را فقير نمي كند و به وقت مردن از فشار قبر نجاتش مي دهد و ثواب خوش خلق ها به او داده مي شود . [3]

 

نكته ها:

      1 ) خُلُق از ماده خلقت به معناي صفاتي است كه از انسان جدا نشده و جزء خلقت و سرشت آنسان مي گردد . [4]

   2 ) خداوند به پيامبر (ص) دستور مي دهد هدايت الهي و  اخلاق انبياء سابق را در نظر داشته باش و الگوي خودت قرار بده و به همه آنها اقتدا كن وقتي كسي چنين شد  ( كه تمام خلق و خوي انبياء قبل از خودش اعم از عبادت ، پادشاهي ، مهارتهاي مختلف آنها ، روش اجتماعي ايشان ، روش مبارزاتي و ... را داشته باشد ) اخلاق عظيم مفهوم و معنا پيدا مي كند .

( ذلك هُدي الله فبهداهم اقتده        اين هدايت انبياء سابق و اخلاق و رفتار آنهاست پس به همه آنها اقتدا كن [5]

 

  3 ) پيروزي اسلام هر چند با تاييد و امداد الهي بود ولي عوامل زيادي از نظر ظاهر داشت كه يكي از مهمترين آنها جاذبه اخلاق پيامبر (ص) بود .

نمونه بارز از اين معجزه اخلاقي در فتح مكه رخ داد كه مسلمانان صدا زدند امروز روز انتقام از مشركان است ولي پيامبر (ص) فرمود امروز روز مرحمت و بخشش است كه به سبب آن مردم موج موج مسلمان مي شدند

( و رأيت الناس يدخلون في دين الله افواجاً ) [6]

 

    4 ) كسي كه خلق عظيم داشته باشد لايق و شايسته پاداشي عظيم ، بدون منت و دائمي است .

( و ان لك لاجراً غير ممنون  )           ( و انك لعلي خلق عظيم )

 

    5 ) دو جمله معروف عايشه در مورد شخصيت پيامبر (ص) :

« اخلاق پيامبر ( ص ) متضمن 10 آيه اول سوره مومنون است و بالاتر از اين مدح مدحي نيست »

« اخلاق پيامبر (ص) تجسم قرآن بود »    كان خلقه القرآن

 

   6 ) اخلاق پيامبر ( ص) ساختگي و تصنعي نبود بلكه از درون روح بزرگ ايشان نشأت مي گرفت چرا كه در عربي  حرف " علي " نشانه سيطره و تسلط بر چيزي است  ( انك لعلي خُلُق ... )

پيام ها :

    الف  ) مرحوم علامه طباطبايي در تفسيرالميزان ( ج 6 ص 183 ) حدود 30 صفحه در مورد اخلاق و سنن و آداب پيامبر اكرم (ص) رواياتي را نقل كرده كه به برخي از آنها اشاره مي شود :

« 1- كفش خود را بادستان خويش مي دوخت و لباسش را وصله مي زد .

2- با دست خود گوسفندان را مي دوشيد .

3- با بردگان هم غذا مي شد و بر زمين مي نشست .

4- بر الاغ سوار مي شد و حيا مانعش نمي شد كه نيازهاي خود را از بازار تهيه كند .

5- به هر كس مي رسيد چه بزرگ چه كوچك ، سلام مي كرد .

6- اگر چيزي تعارفش مي كردند ، آنرا تحقير نمي كرد اگر چه خرمايي پوسيده بود .

7- كم خرج ، كريم الطبع و خوش معاشرت بود .

8- بدون آنكه قهقهه كند هميشه تبسمي با مردم بر لب داشت .

9- بدون آنكه چهره در هم بكشد هميشه اندوهگين بنظر مي رسيد .

10- بدون آنكه ذلتي از خود نشان دهد متواضع بود .

11- بدون آنكه اسراف ورزد ، سخّي بود .

12- بسيار دل نازك و مهربان بود و نسبت به اموال مردم طمع نمي ورزيد .

13- هنگام بيرون رفتن از منزل خود را در آئينه يا آب مي ديد و موهاي خود را شانه مي زد .

14- هيچ وقت بخاطر ظلمي كه به او مي شد حاضر نبود انتقام بگيرد مگر محارم خدا هتك مي شد كه بخاطر آن خشم مي كرد .

15- نمازش در عين تماميت ، سبك و خطبه اش كوتاه بود .

16- مردم آن حضرت را به بوي خوشي كه از او مي رسيد ، مي شناختند .

17- بر سر سفره زودتر از بقيه بلند مي شد تا ديگران به راحتي و بدون شرم غذا تناول كنند و از غذاي جلوي خودشان ميل مي فرمودند .

18- اگر در خانه كسي وارد مي شد سه مرتبه اذن دخول مي گرفت .

19- كلامش روشن و واضح بود و نگاه خود را بين افرادي كه در محضرش بودند تقسيم مي كرد . »[7]

« 20 - سه چيز را در مورد مردم رها كرده بود :

كسي را مذمت نمي كرد ،  سرزنش نمي فرمود و از لغزشها و عيوب پنهاني مردم جستجو نمي كرد .

21- سه چيز را از خود رها كرده بود :

مجادله در سخن ،  پرگويي و دخالت در كاري كه به او مربوط نبود .

22- هر گاه فرد غريب و ناآگاهي با خشونت سخن مي گفت و درخواستي مي كرد ، تحمل مي نمود و به اصحاب مي فرمود حاجت اين افراد را بدهيد و كلامشان را قطع نكنيد . »[8]

آري اين اخلاق كريم و ملكات فاضله ( كه گوشه اي از آن بيان شد ) آن ملت عقب ماندة جاهلي را متمدن و متحول ساخت ، براستي امروز بيش از هميشه مسلمانان اعم از مردم و مسئولين به اين اخلاق كريمانه نيازمندند .

« به حسن خلق مي توان كرد صيد اهل نظر                     به دام و دانه نگيرند مرغ دانا را ‌»

                                                                                                                     " حافظ"

   ب )نرمش با دوستان و اطرافيان اصل حاكم در رفتار حضرت بود .

( و لو كنت فظاً غليظ القلب لا نفضّوا من حولك )    ال عمران / 159

فظّ              يك مرتبه بيشتر در قرآن نيامده و به آب تلخ شكمبه شتر گويند كه در مواقع اضطراري آن را فشرده و مي نوشند كنايه از اخلاق بد و سوء خلق است .

فضّوا            شكسته و پراكنده مي شوند .

حديث :

1- دغدغه پيامبر (ص) :

انس گويد : بر پيامبر وارد شدم ، فرمود : اجل من نزديك شده و علاقه من به لقاء الهي فراوان است سپس فرمود : راحتي مومن ملاقات پروردگار است بعد حضرت گريه نمود . عرض كردم چرا گريه مي كنيد ؟

فرمود : بخاطر آنچه بعد از من بر امتم نازل مي گردد و عرض كردم چه چيز بر امت وارد مي شود ؟  فرمود : هوي پرستي ، قطع رحم ، علاقه به مال و اظهار بدعت  [9]   ( مستدرك /ج 2 ص64 )

2- قال رسول الله (ص ) :  « ما يوضعُ في الميزان امْرئ يوم القيامة اَفْضَلُ من حُسن الخُلق »

در روز قيامت در ترازوي اعمال چيزي با فضيلت تر از حسن خلق نگذارند .[10] ( اصول كافي ج 2 ص 99 )

 

روش پيامبر (ص) در تقسيم اوقات شبانه روز : [11]

« هنگامي كه حضرت وارد منزل مي شد اوقاتشان را به سه قسمت تقسيم مي نمود :

قسمتي را براي عبادت ، قسمتي را براي خانواده و قسمتي را براي خود و بخش مربوط به خويش را نيز ميان خود و مردم تقسيم مي كرد و اجازه مي داد كه خاص و عام همه براي عرض حاجت شرفياب شوند ؛ البته ديدارها محدود بود و براي هر كس به مقدار فضليت و صلاحيتش وقت مي داد كه در مسائل شخصي يا عمومي با حضرت گفتگو كنند »



[1] - آشنايي با سوره هاي قرآن ص 86 – تفسير نمونه ج 24 ص 373

[2] - تفسير نمونه ج 4 ص 433  / نهج البلاغه حكمت و كلمات قصار شماره 400

[3] - ثواب تلاوت سوره ها ص 106 – تفسير نمونه ج 24 ص 372

[4] - تفسير نومنه ص 377

[5] - مضمون تفسير فخررازي ذيل اين آيه شريفه

[6] - تفسير نمونه ج 24 ص 385 ( با اندكي تصرف )

[7] - نقل از تفسير نور ج 12 ص 172

[8] - تفسير نمونه ج 24 ص 386

[9] - 150 موضوع از قرآن و اهل بيت (ع) ص 511

[10] - گنجينه معارف ص 59

[11] - كتاب اسراف از ديدگاه دين و دانش ( علي محمد حيدري ) ص 112 و محجة البيضاء ج 4 ص 160

( با توجه به سال الگوي مصرف رين روش نبوي (ص) براي مديريت زمان و جلوگيري از اسراف در اتلاف وقت پيشنهاد مي شود . )